Het spookt in de Amerikaanse (school)bibliotheken. En dan hebben we het niet over de ontlezing door de smartphone, maar over hoe drukkingsgroepen tussenkomen in de boekencollecties. De laatste vier jaar werden meer dan 20.000 boeken van de plank gehaald. Dat gebeurt meestal na intimiderende campagnes van oerconservatieve Republikeinse organisaties die aanstoot namen bij een rist meer of minder delicate thema's. Boeken rond racisme en LGBTQIA+ zijn het eerste doelwit, maar ook klassiekers als 1984 van George Orwell, The kite runner van Khaled Hosseini en The bluest eye van Toni Morrison ontsnappen niet meer aan de boekencensuur. Florida spant de kroon qua boekverbanningen, gevolgd door Iowa en Texas. Weinig staten blijven ongedeerd. Waar gaat het naartoe?
Deze week draait The Librarians in Mechelen en Leuven. De documentaire wordt onder de aandacht gebracht uit solidariteit met moedige bibliotheekmedewerkers in de VS. Het initiatief krijgt de steun van Vlaams minister van Cultuur, Caroline Gennez. De documentaire is een ernstige waarschuwing. Ze toont op een treffende manier hoe conservatieve krachten in de VS een gecoördineerde aanval hebben ingezet op bibliotheken en hun collecties. Tegelijk is het een ode aan het principiële verzet van bibliotheekprofessionals tegen censuur, boekverbanningen en -verboden, en politieke inmenging. Bibliotheken ontpoppen zich als hét democratisch bolwerk en dé dam tegen fascisme en akelige autocraten. Ze staan garant voor de meerstemmigheid die een samenleving nodig heeft.
Van waar komt de polarisatie in en tussen de boekenrekken? Hoe komt het dat de freedom to read onder hoogspanning staat? De Amerikaanse samenleving is een combinatie van vrijheid, commercie en erg puriteinse agendasetting. Het binaire denken over morele kwesties is prominent aanwezig bij een niet te onderschatten deel van de samenleving. Vaak situeren de hardliners zich in de in oorsprong vaak Europese religieuze fanatici die de oversteek naar het nieuwe continent waagden. Die moreel-normatieve grondstroom is in de VS steeds aanwezig geweest. De macht van de ouders en de gezinscontext in de opvoeding van kinderen is doorgaans veel groter dan in Europa. Kijk maar naar de hoeveelheid ouders die aan home schooling doen. Maar met de christelijke fundamentalisten in de Trump-administratie gaan alle remmen los. Boeken die niet in het kraam van de binaire 'goed vs kwaad' ideologie passen, moeten volgens deze krachten verdwijnen om de toekomst veilig te stellen. De ironie van het lot: enkele honderden jaren geleden ontvluchtten voorouders van de hedendaagse fanatici vaak religieuze vervolging op het oude Europese continent. Vandaar de vraag: is dit na de verschrikkelijke 20ste eeuw ook bij ons mogelijk?
Zijn de huidige boekenverbanningen in de VS de voorbode van wat ons nog te wachten staat? Hier loopt het voorlopig gelukkig nog zo'n vaart niet. Uiteraard heerst er soms discussie - trouwens zowel langs links als rechts - over de wenselijkheid van een boek of tijdschrift, maar daar is op zich niks mis mee. Essentieel is dat een collectie op een objectieve, doordachte en onafhankelijke manier tot stand komt, via deskundige collectievormers die zich niet laten leiden door ideologische, politieke, religieuze of commerciële belangen, en geen taboe uit de weg gaan. Intellectuele vrijheid en het ondersteunen van kritische leesvaardigheid staan centraal. Liever titels toevoegen en context bieden, dan ze schrappen. Zo staat het allemaal te lezen in het charter van de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief & Documentatie (VVBAD). Jawel, we kunnen best trots zijn op de werking van onze Vlaamse bibliotheken.
De dag van vandaag zijn bibliotheken veel meer dan de (vaak verzuilde) 'boekerijen' van weleer. Het zijn open, publieke en democratische plekken die de diverse samenleving in onze steden en gemeenten weerspiegelen en de vrije toegang tot informatie beschermen. Het zijn plaatsen waar een geïnformeerde dialoog tussen burgers vorm krijgt, in het verlengde van wat boeken, films en muziek betekenen voor ons mens-zijn. Je op sleeptouw laten nemen door een boek, een film of een muziekstuk zorgt voor het verbreden van de leefwereld en dus voor een groter inlevingsvermogen. Woorden, beelden en klanken faciliteren innerlijke reizen naar jezelf, maar evengoed naar verre bestemmingen en nieuw oorden. Leuvense dichter Mustafa Kör gebruikt in zijn staatsgedicht Bibliofiel de metafoor van de oerknal om de rijkdom van literatuur te belichten en ziet de rol van de bibliotheek als drager van 'bladgoud' en 'inzicht'. Wezenlijk voor mens en samenleving, want er ontstaan zoveel krachtige vergelijkingen die voorbij het binaire wij-zij-denken gaan.
Verder nodigt de architectuur van publieke bibliotheken ons uit om, over de generaties heen, samen te zitten en kennis uit te wisselen. Niet enkel voor intellectuelen of krantenlezers, maar voor iedereen die graag iets nieuws ontdekt. Bibliotheken zijn dienstverleners en 'maatschappijversterkers' voor onze verschillende gemeenschappen die onze centrumsteden rijk zijn. Door in te zetten op inclusie, taal en leesbevordering zijn openbare bibliotheken een belangrijke schakel in het bevorderen van de integratie van nieuwkomers. Door burgers via hun kinderen bij het aanbod te betrekken, verlagen ze drempels beter dan gelijk welke andere cultuurinstelling. Door hun betrokken werking dragen bibliotheken bij aan actief, participatief en kritisch burgerschap.
En bovenal zijn onze bibliotheken uitnodigende en uitdagende ontmoetingsplekken voor jong en oud, levendige huiskamers voor stad of dorp. Ze zijn zogenaamde third spaces tussen werk en thuis, plekken van ontmoeting en Bildung. Plekken waar scholieren en studenten studeren, waar boekvoorstellingen plaatsvinden, waar tentoonstellingen zorgen voor nieuwe inzichten en gespreksstof. Al deze activiteiten zorgen voor een gemeenschappelijke basis, die zonder individualiteit uit het oog te verliezen, wel voorbij het individualisme gaat. Hier zijn we samen de stad, in al haar diversiteit. De uitnodiging voor meerstemmigheid die van onze openbare bibliotheken uitgaat, doet de valkuil van het binarisme van zelf verdwijnen.
Om dit stuk te schrijven, baseerde ik me op mijn ervaring met de Bib Leuven als cultuurschepen tijdens de laatste drie jaar. Ik moet bekennen dat ik vroeger mijn boeken kocht en mijn professionele boeken op mijn bureau of in de bibliotheek van de Faculteit Letteren vond. Mijn band met de openbare bibliotheek was gering. Met grote bewondering leerde ik een gedreven werking kennen. Naast de hoofdvestiging in Leuven centrum, baat Stad Leuven actieve vestigingen in de deelgemeenten, een bibliobus en een bib in de twee gevangenissen uit. Ondertussen zetten we samen met het UZ Leuven stappen voor een vestiging in het grootste ziekenhuis van het land. Bij ieder bezoek in de bib voel ik het kloppend hart van onze stadsgemeenschap. Dit is wat wij samen willen zijn. Dit is waar wij als lokale overheid voor staan. Dit is waar wij voldoende middelen moeten voor uittrekken. Want dit is voeding voor ons samen mens-zijn.
